مجتبی گهستونی، روزنامه‌نگار و دبیر سرویس نخبگان و سمن‌های میراث آریا در یادداشتی نوشت: ثبت ملی ۳۲ اثر تاریخی، فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان در شورای ثبت آثار ملی کشور، رویدادی ارزشمند در مسیر پاسداشت میراث تاریخی این شهر و تقویت زمینه‌های لازم برای ثبت جهانی منظر فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان در فهرست میراث جهانی یونسکو است؛ اقدامی که افزون بر حفاظت از آثار ارزشمند این شهر، می‌تواند به بازشناسی سهم ایران در شکل‌گیری صنعت نفت خاورمیانه و تحولات اجتماعی، معماری و شهرسازی ناشی از آن کمک کند.
در جریان برگزاری شورای ثبت آثار ملی در روزهای ۲۸ و ۲۹ مهرماه ۱۴۰۵ در اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خوزستان در اهواز، با حضور هیئت ثبت اعزامی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، ۳۲ پرونده از آثار تاریخی، فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان که توسط پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان تهیه و مستندسازی شده بود، بررسی و به ثبت نهایی در فهرست آثار ملی ایران رسید.
این موفقیت را باید حاصل تلاش تخصصی، پیگیری مستمر و فعالیت کارشناسی مجموعه پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان، همکاری کارشناسان اداره میراث فرهنگی شهرستان و حمایت و راهبری مدیرکل و همکاران ستادی دانست؛ مجموعه اقداماتی که با هدف شناسایی، مستندسازی، حفاظت و معرفی میراث ماندگار یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی و صنعتی ایران دنبال شده است.
آثار ثبت‌شده، طیف متنوعی از میراث صنعتی، معماری، اجتماعی، آموزشی، مذهبی و زیرساختی مسجدسلیمان را در بر می‌گیرند؛ مجموعه‌ای که از یک‌سو روایتگر شکل‌گیری و گسترش صنعت نفت در ایران و از سوی دیگر بازتاب‌دهنده تغییرات گسترده در الگوهای زیست، معماری، خدمات عمومی و سازمان فضایی شهر در دوره معاصر است.
در میان این آثار می‌توان به مین‌آفیس، واحد بهره‌برداری شماره ۹، استور، انبار دارو، باشگاه کاوه، باشگاه مرکزی چشمه‌علی، باشگاه گلف، پمپاژ گدار، پل گدار، پل تمبی، پل هشت‌بنگله، پل دکدکو نفتون، پل دکدکو سینا، پل مال‌کریم، بنگله ۹۸، بنگله بهزیستی، بنگله دادگستری، بنگله مستوفی، بنگله نهاوندی، پانسیون رازی، قبرستان خارجی‌ها، کلیسای گئورک نمره چهل، مدرسه نواب صفوی، دبیرستان سینا، دبستان سینا، مدرسه حافظ، درمانگاه نفتون، مهمانسراهای الفجر، کوره زباله‌سوزی، حمام تمبی، مسجد نمره یک و تپه خرمن اشاره کرد.
اهمیت این مجموعه تنها به ارزش تاریخی تک‌تک بناها و محوطه‌ها محدود نمی‌شود؛ پیوند میان این آثار است که سیمای یک منظر فرهنگی و صنعتی کم‌نظیر را شکل می‌دهد. منظر مسجدسلیمان را باید مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از تأسیسات نفتی، بناهای اداری و مسکونی، پل‌ها، مراکز خدماتی، فضاهای اجتماعی، بناهای مذهبی و محوطه‌های تاریخی دانست که در کنار یکدیگر، روایتگر ورود صنعت نفت به زندگی روزمره و دگرگونی ساختارهای شهری و اجتماعی در ایران هستند.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان، تاکنون ۱۳۶ پرونده ثبتی با هدف شناسایی، مستندسازی و صیانت از میراث تاریخی، فرهنگی و صنعتی این شهر تهیه شده است. این مجموعه گسترده، بیانگر غنای میراث مسجدسلیمان و ضرورت تدوین برنامه‌ای جامع برای حفاظت از آن است؛ برنامه‌ای که ثبت ملی را نقطه آغاز بداند و با حفاظت اصولی، مرمت علمی، سامان‌دهی حریم‌ها، مستندسازی مستمر و معرفی عمومی آثار ادامه یابد.
ثبت جهانی؛ ضرورتی فراتر از اعتبار بین‌المللی
در کنار این دستاورد، موضوع ثبت جهانی منظر فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو، افقی مهم برای آینده میراث فرهنگی این شهر به شمار می‌رود. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، پرونده ثبت جهانی مسجدسلیمان از سوی پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی تهیه و به دفتر یونسکو ارسال شده است؛ اقدامی که می‌تواند زمینه طرح جایگاه تاریخی مسجدسلیمان را در مقیاسی فراتر از مرزهای ملی فراهم کند.
اما چرا ثبت جهانی مسجدسلیمان اهمیت دارد و چرا نباید این موضوع را به آینده‌ای نامعلوم موکول کرد؟
پاسخ را باید در رقابت فزاینده کشورها برای شناسایی و معرفی میراث صنعتی خود در سطح بین‌المللی جست‌وجو کرد. میراث صنعتی فقط مجموعه‌ای از کارخانه‌ها، چاه‌های نفت، خطوط انتقال و ساختمان‌های قدیمی نیست؛ این میراث روایتگر تغییرات بزرگ اقتصادی، فناوری، اجتماعی و فرهنگی است که جهان معاصر را شکل داده‌اند. هر کشوری که بتواند این روایت را با مستندات تاریخی معتبر، حفاظت مؤثر و پرونده‌ای علمی به جهان معرفی کند، سهم روشن‌تری در حافظه تاریخی و روایت بین‌المللی تحولات صنعتی به دست خواهد آورد.
در همین چارچوب، قرار گرفتن پرونده‌هایی مرتبط با تاریخ صنعت نفت و شهرسازی مدرن در فهرست موقت میراث جهانی، از جمله پرونده منتسب به نخستین تأسیسات نفتی خاورمیانه در عربستان سعودی و پرونده شهرک والی در بحرین با محوریت شهرک مسکونی به سبک مدرن، ضرورت توجه جدی‌تر به ظرفیت‌های مسجدسلیمان را برجسته می‌کند. این پرونده‌ها، فارغ از تفاوت‌های تاریخی، موضوعی مهم را پیش روی ایران قرار می‌دهند: در شرایطی که کشورهای منطقه برای ثبت و معرفی میراث صنعتی و شهری خود اقدام می‌کنند، تأخیر در معرفی نظام‌مند پیشینه تاریخی مسجدسلیمان می‌تواند فرصت دیده‌شدن یکی از مهم‌ترین کانون‌های تاریخ نفت خاورمیانه را محدود کند.
البته باید میان حضور یک اثر یا مجموعه در فهرست موقت یونسکو و ثبت نهایی آن در فهرست میراث جهانی تفاوت قائل شد. درج در فهرست موقت به معنای ثبت جهانی قطعی نیست و به‌خودی‌خود نیز تقدم تاریخی یا مالکیت انحصاری یک کشور بر یک موضوع را اثبات نمی‌کند. با این حال، فهرست موقت مرحله‌ای رسمی و مهم در مسیر معرفی نامزدهای میراث جهانی است و می‌تواند نشانه‌ای از اولویت‌گذاری کشورها برای پیگیری پرونده‌های آینده باشد.
از همین رو، ضرورت ثبت جهانی مسجدسلیمان تنها به رقابت با کشورهای همسایه محدود نمی‌شود؛ مسئله اصلی، صیانت از سهم تاریخی ایران در روایت شکل‌گیری صنعت نفت و دگرگونی‌های ناشی از آن در خاورمیانه است. اگر این سهم با اسناد معتبر، پژوهش‌های تطبیقی و یک پرونده جامع معرفی نشود، امکان دارد روایت بین‌المللی این تحولات بدون بازتاب کافی جایگاه مسجدسلیمان شکل بگیرد.
مسجدسلیمان؛ فراتر از یک شهر نفتی
مسجدسلیمان در تاریخ معاصر ایران، صرفاً شهری برخوردار از پیشینه اکتشاف و استخراج نفت نیست؛ این شهر یکی از کانون‌های مهم دگرگونی‌های صنعتی، اجتماعی و شهری در خاورمیانه به شمار می‌رود. توسعه تأسیسات نفتی، ایجاد زیرساخت‌های حمل‌ونقل، احداث ساختمان‌های اداری و مسکونی، شکل‌گیری باشگاه‌ها و مراکز خدماتی و حضور گروه‌های مختلف نیروی کار، مجموعه‌ای از تحولات را رقم زد که آثار آن همچنان در سیمای تاریخی شهر قابل مشاهده است.
اهمیت مسجدسلیمان در این است که آثار صنعتی آن را نمی‌توان جدا از زمینه اجتماعی و شهری شکل‌گیری‌شان مطالعه کرد. تأسیسات نفتی در کنار بنگله‌ها، پل‌ها، مدارس، مراکز درمانی، باشگاه‌ها و بناهای مذهبی، تصویری چندلایه از شکل‌گیری یک شهر صنعتی در ایران ارائه می‌کنند. چنین پیوندی می‌تواند مبنای معرفی یک منظر فرهنگی و صنعتی باشد؛ منظری که نه صرفاً یک بنای منفرد، بلکه رابطه میان آثار، محیط پیرامونی، تاریخ کار و زندگی اجتماعی را در بر می‌گیرد.
بنابراین، پرونده جهانی مسجدسلیمان باید روایتی مستند از این پیوندها ارائه کند؛ روایتی که ضمن تبیین جایگاه تاریخی شهر در صنعت نفت، ارزش‌های معماری و شهرسازی، تحولات فناوری، مناسبات اجتماعی و تأثیر صنعت بر زندگی مردم را نیز در نظر بگیرد. برای دستیابی به چنین هدفی، انجام مطالعات تطبیقی با دیگر شهرها و مجموعه‌های نفتی منطقه و جهان، تعیین دقیق محدوده و حریم، مستندسازی وضعیت موجود و تدوین برنامه مدیریت و حفاظت، اهمیتی اساسی دارد.
ثبت ملی، آغاز مسیر حفاظت و معرفی جهانی
ثبت ملی ۳۲ اثر تاریخی و فرهنگی مسجدسلیمان را باید گامی مهم در تقویت پشتوانه حفاظتی و مستنداتی این پرونده دانست؛ گامی که با تکمیل مطالعات، سامان‌دهی وضعیت مالکیت و حفاظت آثار، مشارکت دستگاه‌های مسئول و بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها و متخصصان میراث صنعتی می‌تواند به تقویت مسیر ثبت جهانی کمک کند.
با این حال، ثبت ملی زمانی به دستاوردی ماندگار تبدیل می‌شود که از سطح ثبت اداری فراتر برود و به حفاظت واقعی از بناها، مرمت اصولی، احیای کارکردهای سازگار و معرفی عمومی آثار منجر شود. پرونده ثبت جهانی نیز نباید تنها به تدوین و ارسال اسناد محدود بماند؛ بلکه باید به برنامه‌ای بلندمدت برای مدیریت منظر فرهنگی و صنعتی شهر پیوند بخورد و نقش جامعه محلی، نهادهای علمی، متخصصان میراث و دستگاه‌های اجرایی در آن مشخص باشد.
پایگاه ملی منظر فرهنگی و صنعتی مسجدسلیمان می‌تواند با تداوم شناسایی و مستندسازی آثار، تکمیل مطالعات تطبیقی، پیگیری مراحل رسمی پرونده جهانی و ایجاد پیوند میان حفاظت میراث و برنامه‌ریزی شهری، نقش مهمی در بازتعریف جایگاه این شهر ایفا کند. در این مسیر، همکاری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، اداره‌کل میراث فرهنگی خوزستان، مدیریت شهری، مراکز دانشگاهی و نهادهای مسئول در حوزه صنعت نفت ضروری است.
مسجدسلیمان بخشی از حافظه تاریخی ایران درباره صنعت نفت و دگرگونی‌های جهان معاصر است. ثبت ملی ۳۲ اثر، در کنار تهیه و پیگیری پرونده منظر فرهنگی و صنعتی شهر برای فهرست موقت یونسکو، فرصتی فراهم می‌کند تا این میراث نه‌فقط به‌عنوان یادگار گذشته، بلکه به‌عنوان سرمایه‌ای برای هویت شهری، پژوهش، آموزش و توسعه پایدار مورد توجه قرار گیرد.
در شرایطی که کشورهای منطقه برای معرفی میراث صنعتی و شهرسازی خود در عرصه جهانی گام برمی‌دارند، پیگیری جدی و مستند ثبت جهانی مسجدسلیمان ضرورتی تاریخی و فرهنگی است. این اقدام می‌تواند به بازتاب شایسته نقش ایران در تاریخ نفت خاورمیانه کمک کند و مانع از آن شود که یکی از مهم‌ترین تجربه‌های شکل‌گیری شهر صنعتی در منطقه، در روایت‌های بین‌المللی کمتر از جایگاه واقعی خود دیده شود.
اکنون زمان آن است که ثبت ملی آثار مسجدسلیمان به نقطه اتکایی برای حفاظت عملی و پیگیری منسجم پرونده جهانی تبدیل شود؛ زیرا پاسداشت پیشگامی تاریخی ایران تنها با یادآوری گذشته محقق نمی‌شود، بلکه به مستندسازی علمی، حفاظت پایدار و حضور فعال در فرایندهای بین‌المللی معرفی میراث نیاز دارد.
انتهای پیام/
نظر شما